Við fyrstu sýn virðist það ekki vera flókið að vigta og merkja matvæli rétt og í samræmi við lög og reglugerðir.
En engu að síður eru dæmin mýmörg þar sem ekki er rétt að verki staðið. Stundum er um hreinan ásetning að ræða þar sem ætlunin er að svindla aðeins með von um aukinn ávinning.
Það verður þó að gera ráð fyrir að flestir vandi sig og geri þetta allt samkvæmt bókinni þó dæmi séu til um annað.
Ég hef verið að kíkja eftir merkingum pakkaðra sjávarafurða í verslunum undanfarið og ég verð eiginlega að játa mig sigraðan því það er alls ekki alltaf hægt að vera viss um hvað mikill matur gæti endað á disknum mínum.
Er stundum verið að selja íshúð og umbúðir á sama verði og innihaldið eins og kom á daginn fyrir um 15 árum síðan þegar ég var á Matís og tók þátt í að vinna litla könnun á gæðum frosinna fiskafurða í stórmörkuðum hér á landi.
Stutta niðurstaðan í þeirri könnun var að enginn pakkning stóðst merkta þyngd, það var sem sagt alltaf verið að láta neytandann borga fyrir íshúðina þegar hún var til staðar og jafnvel umbúðirnar sjálfar. Skýrsluna um könnunina sem unnin var í samvinnu við Neytendasamtökin má nálgast á heimasíðu Matís: „Gæðakönnun á frystum fiski á íslenskum markaði“.
Svo til að bæta gráu ofan á svart þá eru innihaldslýsingarnar í nokkrum tilvikum mjög sérstakar svo ekki sé nú meira sagt.
Reglurnar til að vigta og merkja rétt
Samkvæmt gildandi lögum og reglugerðum „Reglugerð um miðlun upplýsinga um matvæli til neytenda“ nr.1294/2014 þá gildir eftirfarandi varðandi nettómagn matvæla:
- Nákvæmt magn: Hver eining af vöru er mæld og síðan merkt og verðlögð eftir magni. Krafa um nákvæmni fer eftir kröfum, sem gerðar eru til löggiltra mælitækja til slíkra nota.
Það sem er kallað „Nákvæmt magn“ er aðferð sem algengt er að nota í fisk- og kjötborðum verslana. Umbeðið magn er vigtað og merkimiði prentaður með upplýsingum um þyngd og jafnvel verð. Hér gerast stundum þau mistök að umbúðir verða hluti af þyngdinni og seldar því á sama verði og innihaldið.
Allvíða má finna í frystum verslana fiskafurðir merktar með þessum hætti þannig að hver eining er vigtuð og merkt með þyngd á framleiðslustað.
- Meðalmagn: Ef framleiðslulotum er pakkað eftir meðalmagni skal fara eftir ákvæðum reglugerðar nr. 437/2009 um e-merktar forpakkningar að því er varðar heimilað neikvætt frávik.
Vigtun samkvæmt „Meðalmagns“-reglunni kemur til móts við bæði neytendur og framleiðendur. Sumum finnst þessi regla flókin en hún er í raun sáraeinföld.
Samkvæmt reglugerð eiga framleiðendur að nota þessa reglu ef reglurnar um nákvæmt magn og lágmarksmagn eru ekki notaðar.
Algengast er að vigta samkvæmt meðalmagnsreglunni og skal þá taka fram nettó innihald. Sem sagt draga frá íshúð og að sjálfsögðu umbúðir.
Þessi regla er einnig grunnurinn á bak við e-merkinguna en til þess að nota þá merkingu þarf samþykki Neytendastofu.
- Lágmarksmagn: Tilgreina skal sérstaklega að um lágmarksmagn sé að ræða með merkingunni “a.m.k.” eða “minnst” á undan nettómagni á hinni forpökkuðu vöru.
Lágmarksmagn þýðir að allar pakkningarnar eiga að innihalda merkta nettó þyngd. Slíkt krefst þess að sjálfsögðu að meðalþyngd þarf að vera nokkuð hærri en merkt þyngd. Hversu mikið ræðst af gæðum vigtunar.
Í fiskvinnslunni hefur lengi verið miðað við lágmarksmagn þó það sé ekki beinlínis tekið fram á pakkningunum. Og til þess að tryggja þessa lágmarksþyngd þá var gefin út ein allsherjarregla að vigta skyldi 10g í yfirvigt fyrir hvert pund sem í pakkningunni er.
Þessi viðmiðunarregla tekur ekkert tillit til stærð pakkninga þannig að 5lb pakkning var með 50g í yfirvigt, 16,5lb staðal blokk innihélt 165g í yfirvigt og 20lb pakkning með sjófrystum flökum hafði að geyma 200g í yfirvigt.
Þessi ríflega yfirvigt fyrir stærri pakkningarnar er alveg þokkalegur bónus fyrir kaupendur. Þeir sem keyptu t.d. millilögð flök voru mjög sáttir meðan þeir sem kaupa blokkir til að saga eru minna sáttir og þurftu jafnvel að setja blokkirnar í gegnum þykktarhefil fyrir sögun til að ná fram réttum málum á blokkina.
Þessi 10g á pundið regla fiskvinnslunnar er mikil sóun á verðmætum þetta eru jú 2,2% og dýrar vélar og tæknilausnir hafa oft verið keyptar fyrir minni væntanlegan ávinning.
Þegar ég skoða sjávarafurðir í frystum verslana þá er langalgengast að um sé að ræða ákveðna nettó þyngd, stundum er íshúð nefnd og í einstaka tilvikum er um e-merkingu að ræða.
Svo má einnig finna nokkrar afurðir sem eru merktar með nákvæmu magni, þ.e. hver pakkning vegin og merkt með tiltekinni nettó þyngd.
Frystan fisk merktan samkvæmt lágmarksreglunni hef ég ekki séð í verslunum.
e-reglan
Meðalmagnsreglurnar og e-merkingarnar urðu til árið 1976 og markmiðið var að koma í veg fyrir viðskiptahindranir milli Evrópulandanna og til að auðvelda fyrirtækjum að eiga í viðskiptum yfir landamæri.
Þessar reglur hafa það einnig að markmiði að þjóna bæði hagsmunum neytenda og framleiðenda.
Hvort sem framleiðandi fullpakkaðrar vörur ætlar að nota e-merkinguna eða ekki þá er meðalmagnsreglan frábært verkfæri til að hafa stjórn á vigtun og sem hluta af gæðaeftirliti varðandi vigtun.
e-merkingin er ekki skylda en ef ætlunin er að selja vöruna yfir landamæri og innan EES þá þýðir e-merkingin að varan uppfylli reglur allra EES landanna varðandi þyngdar og rúmmálsmerkingar.
En til þess að mega nota e-merkinguna þá þarf að sækja um það formlega til Neytendastofu. Því fylgir í sjálfum sér ekki mikið umstang en varan er þá komin með ákveðinn stimpil því e-merkingin virkar að mörgu leyti eins og vegabréf fyrir vöruna og staðfesting á að vara lúti reglum og viðurkenndu eftirliti hvað varðar vigtun.
e-reglan er í grunninn þrjár reglur um innihald forpakkaðra pakkninga:
- Regla 1: Innihald má ekki vera minna að meðaltali en merkt þyngd.
- Regla 2: Allt að 2,5% (1 af 40) eininga mega vera léttari en merkt þyngd að frádregnu leyfðu neikvæðu fráviki, T1 sbr. töflu hér fyrir neðan.
- Regla 3: Engin eining má vera léttari en merkt þyngd að frádregnu tvöföldu leyfðu neikvæðu fráviki T2.
Leyfð frávik eða „heimilað neikvætt frávik“ (T1) má sjá í töflunni hér að neðan, en frávikin eru háð þyngd pakkninga.
Til þess að gera þetta aðeins skýrara þá er tilvalið að taka dæmi og hvað er betra en að miða við þessa vöru sem ég tók þátt í þróa fyrir franska markaðinn fyrir dálítið mörgum árum síðan, fjórir sérpakkaðir bitar sem áttu að vigta samtals 500g. Í þessu tilviki var e-merkið notað.
Samkvæmt töflunni hér fyrir ofan þá er heimilað neikvætt frávik (T1) fyrir 500g pakkningu 3% eða 15g.
Til þess að fullnægja reglunum þremur hér að ofan þá þarf meðaltalið að vera meira en 500g.
Einungis 2,5% eininga má vera léttari en nafnmagn Qn – T1 eða 500 -15= 485g.
Og að síðustu þá má engin eining vera léttari en Qn – T2 þar sem T2 er tvöfalt heimilað neikvætt frávik eða 500 – (15×2) = 470g.
Myndin hér fyrir ofan sýnir dæmi um 500g pakkningu og þau viðmið sem eru í gangi. Meðalþyngdin er 506g í þessu dæmi en hún gæti þurft að vera hærri eða mögulega lægri allt eftir því hversu gæði vigtunar er mikil.
Hér fyrir ofan er dæmi um sýnatöku einnar lotu þar sem voru skoðaðar 40 einingar:
- Meðaltalið er hærra en merkt þyngd = 506g. Í lagi!
- Aðeins ein eining er undir 485g (T1) eða 1 af 40 einingum (2,5%). Í lagi!
- Engin eining er undur 470g (T2). Í lagi!
Sem sagt þessi lota stenst kröfur meðalmagnsreglunnar.
Ef það hefðu verið tvær einingar á milli T1 og T2 þá hefði þessi lota ekki staðist vigtunarviðmiðin og sama hefði gerst ef ein eining hefði verið undir T2.
