Töluvert er flutt út af óunnu hráefni frá Íslandi og kafli 0302 í tollskránni hefur að geyma yfirlit yfir útflutning á kældum heilum fiski og ýmsu öðru kældu hráefni til vinnslu.
Í þessum kafla 0302 er að finna yfir 100 þúsund tonn af hráefni sem flutt er úr landi lítið eða ekkert unnið.
Eldilaxinn er fluttur út heill, slægður og ísaður í kössum, síðan er heill þorskur áberandi í þessum kafla ásamt karfa, ýsu, skarkola, makríl, steinbít og fleiri tegunda.
Ég ætla einungis að skoða þorskinn að þessu sinni enda er það tegundin sem oftast er nefnd þegar rætt er um óunninn fisk sem fluttur er úr landi en þær eru svo sannarlega fleiri tegundirnar.
Svo er líka flutt út mikið magn af frystu óunnu eða lítt unnu hráefni. Og samkvæmt kafla 0304 þá eru þetta yfir 150 þúsund tonn.
Sem sagt til samans gera þetta 250 þúsund tonn af sjávarfangi sem er flutt út til frekari vinnslu erlendis bara samkvæmt þessum tveimur köflum tollskrárinnar.
Þorskurinn
Það fer ekki á milli mála að mikil aukning í útflutningi á kældum slægðum þorski með haus og án hefur átt sé stað undanfarin 24 ár.
Það hefur verið varað við því að þetta sem hefur þegar gerst muni gerast í enn ríkari mæli ef við breytum stöðu okkar meðal Evrópuþjóða.
Það væri virkilega áhugavert að rýna hvað veldur þessari þróun. Er markaður fyrir óunninn fisk að stækka? Eru að verða til öflugar vinnslur erlendis sem geta boðið hagstæðari verð og betri vörur en okkar tæknivæddu innlendu vinnslur?
Fiskvinnslur hér á landi eru margar hverjar búnar að fjárfesta fyrir milljarða á undanförnum árum. Hvað veldur ef þær standast ekki samanburð við vinnslur í Evrópu?
Eða erum við að verða undir í samkeppni um fullunnar þorskafurðir á Evrópumarkaði?
Erum við skussar í að bjóða upp á nýjungar og betri vörur fyrir markaðinn?
Eða eru kannski allt aðrir hagsmunir að ráða för?
Það má vissulega halda því fram að verðmæti leki úr landi með þessum „óunna“ fiski en það má örugglega líka fullyrða hið gagnstæða og segja að þetta séu mikilvæg og verðmæt viðskipti.
Alla vega er hægt að deila um þetta, hafa hátt og grípa til allskonar raka með og á móti. En þá er betra að hafa rétt og áreiðanleg gögn við höndina.
Því miður er ekki mögulegt að greina niður á tegundir svo vel sé hver útflutningsverðmætin hafa verið í gegnum tíðina.
Tollskráin sem er grunnur gagnasöfnunarinnar er bara endurnýjuð á fimm ára fresti, þannig að nýjungar og merki um vöruþróun komast jafnvel aldrei á blað.
Vörugreining tollskrárinnar er vægast sagt mjög ófullkomin og þar er alls ekki alltaf verið að nefna fisktegund í vörulýsingum svo önnur eða þriðja verðmætast fisktegundin sem við flytjum út gengur undir heitinu „annar fiskur“.
En látum þessi vandræði um fisktegundir og gögnin liggja á milli hluta að sinni því ég ætla bara að skoða útflutning á því sem í umræðunni kallast óunnið ferskt eða ísað hráefni.
Í þessu samhengi er alveg tilvalið að skoða eldri póst hér á síðunni: Fullvinnsla sjávarafurða
Til þess að fara ekki út um víðan völl þá tek ég eingöngu fyrir útflutning á ferskum heilum þorski að þessu sinni. Og til skoðunar eru árin frá 2002 til 2025.
Á þessu árabili hafa verið notuð þrjú tollskrárnúmer:
- 2002 til 2011: 03025009-Annar heill, ferskur þorskur
- 2012 til 2025: 03025130-Ferskur, hausskorinn þorskur
- 2012 til 2025: 03025190-Ferskur, heill þorskur
Á fyrra tímabilinu 2002 til 2011 voru til tvö tollskrárnúmer fyrir heilan ferskan þorsk, annað var fyrir eldisþorsk og er því sleppt í þessari samantekt enda magn ekkert eða óverulegt.
Á seinna tímabilinu 2012-2025 eru einnig tvö númer og nú felst mismunurinn í því að önnur varan er með haus meðan hin er það ekki.
Það gefur auga leið að töluverður munur er á þessum afurðum og vörulýsingar tollsins svara t.d. ekki spurningunni hvort klumban fylgi hausnum eða ekki.
Það er töluverður nýtingarmunur á þessum hausunaraðferðum eins og sjá má á myndinni hér fyrir neðan. Haus með klumbu er að jafnaði um 30% af slægðum heilum þorski.
En til þess að halda áfram með þessa skoðun án þess fara út um víðan völl þá er eiginlega ekki hægt annað en að ganga út frá því að tölur áranna 2002 til 2011 sýni ferskan þorsk, slægðan með haus. Kannski var eitthvað um hausaðan þorsk á þessu tímabili en það veit enginn.
Fyrir árin 2012 til 2025 geng ég út frá að hausaði þorskurinn sé hausaður þannig að klumban fylgi hausnum.
Ég breytti tölunum fyrir hausaða þorskinn þannig að ég bæti hausnum við að nýju og hækka tölurnar um 30%.
Þannig fæ ég eina tölu fyrir hvert ár sem gefur til kynna útflutning á ferskum þorski slægðum með haus.
Þá er hægt hefjast handa við að teikna upp myndir sem sýna breytingar síðasta aldarfjórðunginn varðanda útflutning á óunnum þorski.
Það er alveg hægt að velta fyrir sér allskonar þegar svona mynd er skoðuð. Á fyrstu fimm árum þessa tímabils það er frá 2002 til 2006 voru flutt út samtals tæp 38 þúsund tonn sem er um 3,6% af þorskafla þessa tímabils.
Á síðustu fimm árunum 2021-2025 voru flutt út rúm 87 þúsund tonn sem gera um 7,6% af þorskaflanum. Þetta þýðir aukningu upp á u.þ.b. 130%.
Með því að flytja út óunninn fisk leka úr landi töluverð verðmæti. Unnar afurðir skila að sjálfsögðu meiri verðmætum, aukin vinnsla skilar auknum tekjum til samfélags og einstaklinga. Aukaafurðir skila bættri nýtingu og verðmætum í formi verðmætra afurða og aukinna tekna.
En það sem er svolítið sérstakt við þessa þróun er að á sama tíma eru stærstu fyrirtæki landsins að fjárfesta fyrir milljarða í fiskvinnslum hér á landi. Fyrirtækin eru gríðarlega tæknivædd og öflug og því undarlegt að sjá þessa aukningu í útflutningi á hráefni.
Ég treysti mér ekki til að svara hvað veldur en það eru allskonar sögur og fullyrðingar á floti sumt minna trúverðugt en annað. Þess vegna eru gögn og birting gagna svo mikilvæg.
